Je was erbij > Overzicht

Nocturnes - Ieper - 16/06/2007

Westhoek.be mocht er bij zijn op de persvoorstelling van de tiende editie van de nocturnes te Ieper, een feesteditie over de tijd van Vauban.

De tiende editie gaat over een bijzondere periode uit onze geschiedenis. Weinig mensen weten het nog, maar ooit was onze stad een deel van Frankrijk. Toen hofdignitarissen ooit vroegen aan Madame de Pompadour waar de koning was, verklaarde ze: 'Le Roy s'amuse à prendre la Flandre'. We werden geannexeerd door de Zonnekoning zelf. Vauban zorgde voor het definitieve uitzicht van Ieper stad door de bouw van de vesting.

En er is wel een bijzondere reden. In 2007 is het namelijk precies 300 jaren geleden dat Vauban is overleden. Deze markante figuur heeft diepe sporen nagelaten in onze geschiedenis. Het was onder zijn leiding dat de koninklijke ingenieurs de Caligny en de Chazerat de bouw van de vestingen hebben aangevat en voltooid. Wist je dat Vauban een flink deel van zijn leven in Vlaanderen heeft doorgebracht? Een amoureuze relatie met een Vlaamse vrouw uit Sint-Winoksbergen verklaart veel.

Toch willen de organisatoren deze Nocturnes niet exclusief focussen op de figuur van Vauban. Zijn activiteiten in de stad dienen beslist gekaderd in de aanvalsoorlog van Louis XIV op de Spaanse Nederlanden. Lodewijk wilde zijn noordelijke grens voldoende veilig verleggen naar het Noorden. Tot aan de Rijn. De Franse invloed nam fenomenaal toe en de ene na de andere stad viel voor de legers van de zonnekoning. Ook leper zou niet aan dit lot ontsnappen. In 1678 viel de stad. In datzelfde jaar bezegelde de Vrede van Nijmegen het lot van dit deel van de Nederlanden. Pas in 1713 zou een stukje van de Franse Nederlanden terugkeren, waaronder leper. De rest zou definitief Frans blijven.

De Nocturnes belichten schalks de hele periode van de Franse annexatie, vanaf het begin tot het einde. Het is de periode van grote maatschappelijke tegenstellingen, het bestaan van de drie standen: de adel, de geestelijken en de rijkere burgerij. De rest was een verzamelbak: de vierde stand, het vilbeluik van de samenleving. Het is ook de tijd van grote, donkere pruiken en diepe decolletés. De étiquette is in die tijd ontstaan, evenals de huig-r bij de adellijke hofdames in Versailles ... De chocolade en de champagne werden uitgevonden. Wat een tijd!

Voor leper zijn de vestingen belangrijk. Maar in die tijd werd ook het bisschoppelijk paleis gebouwd onder de leiding van Martin de Ratabon, de nieuw benoemde Franse bisschop van leper. Vesting en paleis werden gebouwd tussen 1684 en 1702. De vestingen zijn grotendeels gebleven, het paleis werd vernield tijdens WOI.

Samen met de viering van 300 jaar overlijden van Vauban moeten we ons ook bezinnen over de huidige situatie. Is het wegvallen van de binnengrenzen een zegen of een bedreiging Zullen Pierre Mauroy en Martine Aubry de droom van Lodewijk voltooien? Of is onze Eurometropool een zegen? Lille is enkele maanden geleden een Eurodistrict geworden en omvat nu het hele gebied van Kortrijk, Roeselare en leper. Pierre Mauroy verklaart: "Un jour, nous serons tous des Grand Lillois'. Hiermee is de cirkel rond: zitten we nu, na de eeuw van Louis en Vauban, in de eeuw van Mauroy en Aubry?

De Nocturnes bieden u een kijk in het verleden met uitzicht op de toekomst.

Scène 1 - In Spaanse sferen (Luisterplaats lakenhallen)

Op de binnenplaats is er een bruisende Spaanse sfeer. Er klinkt Spaanse muziek, er zijn marktkraampjes waar Spaanse producten uitgestald staan. Enkele felle volkse dames staan druk te gesticuleren en prijzen hun waren aan. Er lopen ook kippen rond. Konijnen zitten in een hok te wachten op een koper. Kinderen spelen volkse spelletjes en circusartiesten tonen hun kunstjes. De sfeer is uitgelaten. Dit kan niet blijven duren... Een Franse spionne is er ongemerkt bijgekomen en stelt vreemde vragen. In de verte horen we plots een groep Franse soldaten naderen: met trommel en fluit wordt onheil feestelijk aangekondigd. Adios Espana! Bonjour la France!

Scène 2 De val van leper (Raadzaal)

Louis XIV heeft de belegering van de stad door Franse troepen persoonlijk aangevoerd. Daarbij is hij gewond geraakt door de leperling Nikolaas Hoedt, bijgenaamd de kanonnier. De gouverneur van leper, markies de Conflans, verlaat de stad eervol en trekt met behoud van troepen, wapens en vlaggen naar Brugge. De Spaanse Gouvemeur-Generaal, hertog Carlos de Villa Hermosa, is aangekomen op het stadhuis van leper om de gebiedsoverdracht te regelen. Louis XIV is er ook. Hij is vergezeld van zijn ingenieur, Sébastien Le Préstre, Seigneur de Vauban. De gebiedsoverdracht vindt plaats in de raadzaal met veel protocol en étiquette. Dan krijgt Vauban de opdracht om de militaire kaarten van leper te zoeken. 'God is met leper", zegt Hermosa. Maar snel zal blijken dat God vooral met Frankrijk is.

Scene 3 - De militaire kaarten (Belfort)

De militaire kaarten van leper liggen opgeborgen in kisten in de schatkamer van het Belfort. Deze kaarten zijn belangrijk: de nieuwe heersers willen ze snel in handen krijgen. De Fransen willen ook vermijden dat ze gestolen worden en aan vreemde mogendheden verkocht worden. Ze bevatten namelijk geheime informatie over de bouw van de vestingen onder de Spaanse overheersing. Als ze de kaarten vinden, betekent dit een belangrijke tijd- en investeringswinst. Maar de kisten zijn gesloten. Ze kunnen maar geopend worden als de codes gevonden worden... De oude Bogaert geeft kostbare aanwijzingen en Isabella Defeu begeleidt de groep in goede en kwade dagen.

Scène 4 - Het bisschoppelijk paleis - Lapidarium

Sinds de Fransen het voor het zeggen hebben, zijn alle bouwwerken in de stad en de omgeving stilgelegd. Alles moet wijken door de vestingbouw. Ook al heeft Vauban de oude vestinkaarten nog niet in handen, toch worden overal voorbereidingen getroffen voor de meest grootschalige werken in de geschiedenis van Ieper. Alle mannen zijn opgeëist om aan dit grootse bouwwererk mee werken. Eén iets is daarbij heel vreemd. Terwijl er een algemeen verbod is om te bouwen, wordt toch met veel ijver gebouwd aan het paleis van bisschop de Ratabon. Maar de Ratabon is iets te optimistisch: het geld raakt op en de werken vallen stil. Geen goddelijke ingreep kan hem helpen. Hij zal zelf de trukendoos moeten openen.

Scène 5 - Liefdes van de kaart? - Sint-Maartenskring

De Franse spionne blijkt vooral een sterke liefhebster te zijn. Haar interesse in de militaire kaarten staat stijf van passionele liefde en koele haat voor haar gevallen minnaar. Zij wil wraak nemen n de kaarten handen spelen van Martin, bisschop de Ratabon. Want die heeft veel geld nodig voor de bouw van zijn paleis. En de bisschop kan de kaarten verkopen aan Vauban. Parbleu: de markies van Vauban heeft een nieuwe relatie! Met een volksvrouw uit Sint-Winoksbergen nog wel. De Française ruikt geld. Het ziet er niet goed uit voor Vauban.

Scène 6 Diegerieck's druksels - Cultureel Centrum 1 Stedelijk Archief

'De Fransen hebben een verfijnde cultuur', zeggen ze in de drukkerij van Diegerieck. Daarom mogen ze officiële drukwerken van uitstekende kwaliteit leveren. Maar het zal de ouwe Diegerieck worst wezen: hij werd opgevorderd om te werken aan de vesting. Zijn vrouwen zullen de drukkerij laten draaien, zoals het altijd gaat in oorlogstijd. Mannen weg, vrouwen nemen over. Hun drukwerk gaat over de verdwijning van de Spaanse kaarten en het lot van de ongelukkige Malchance...

Scène 7: De tuin van Van der Mersch - 't Binnenhuis 1772

Wie in die tijd ongelovig was, was een dode levende. De gelovigen waren levende doden. Maar die van de katholieke nomenelatura leefden als prinsen en als de beesten. Ze konden genieten van alle geestelijke en wereldlijke privileges. Kanunnik Charles Van der Mersch weet van wanten. Hij is in goed gezelschap: met de beeldschone Eveline en bij een goed glas wijn praat hij over de nieuwe heerschappij van Frankrijk. Solange de Mortbècque, niet van een kleintje vervaard, slaat toe en biedt aan Van der Mersch de kaarten aan. Charles Van der Mersch weet dat Martin de Ratabon hem rijkelijk zal belonen. Maar Cathérine de Bergues, een onbekende madam, heeft alles gezien en gehoord.

Scène 8: Van toen de dieren nog konden spreken - Esplanadeplein

Wat doen al die varkens in de stad? Een varkenshoeder, die echt gehecht is aan zijn dieren, weet dat Franse soldaten belust zijn op varkensvlees. Vauban zelf berekende hoeveel varkens er nodig zijn om een garnizoen van 4.000 soldaten een jaar lang te voeden. Het ziet er niet goed uit voor de varkens onder ons. Maar met enige creativiteit moet het mogelijk zijn om aan het bord van de hongerige Franse soldaten te ontsnappen. Het Achterhuis is niet ver weg.

Scène 9: De halluncinatie van Vauhan - Kruitmagazijn

Cathérne de Bergues is het nieuw lief van Vauban en vertelt hem over de duistere transacties. Vauban is ziedend en geeft een altruïstisch exposé over de noodzaak om het water zuiver te krijgen en om een rechtvaardiger belastingsysteem in te voeren. Maar natuurlijk moet de vesting worden gebouwd. En daar heeft hij zo zijn eigen ideeën over. Als in een film ziet hij zijn gedroomde vesting ... Vauban is moe en aan een intermezzo toe. Daar zal zijn liefste Cathérine wel voor zorgen. Ze stijgen met een zucht en de kleren vliegen door de lucht. Meer moet dat niet zijn. "Je t' aime, moi non plus" lijken ze wel te zingen. Que la féte commence!

Scène 10: Het verhaal van Nikolaas de kanonnier - Bus naar Dikkebus

Nikolaas Hoedt, bijgenaamd de kanonnier, heeft de Zonnekoning bijna aan flarden geschoten. Daardoor is hij een BI geworden: een Bekende leperling. Wat een kluns, deze leperse held. Hij had beter zijn werk afgemaakt. Het zou totaal anders gegaan zijn met de geschiedenis. Maar de man geniet enig aanzien en komt daar graag voor uit. Het is toch wel wat: met een Spaans kanon één welgemikt schot op een taveerne op het Wieltje en knal: 18 lijfwachten aan flarden en de koning gekneusd. Probeer het zelf maar eens. in Dikkebus zelf begeleiden de waterhoofden en de bootsmannen de hele groep.

Scène 11: De lezing van Vauban - Vaubantoren van Dikkebus

Het vijverhuis is niets minder dan een echte toren van Vauban. Daar geeft Sébastien een uiteenzetting over het systeem van zijn vestingbouw. Vauban heeft de stad voorzien van een gebastioneerde vesting. Zo is leper een oninneembare vesting geworden in het noordem van pré-carré. De kanonnen waren opgesteld voor een kruisvuur. Geen vijand zou de stad levend kunnen betreden.

Maar er is meer: de vijver van Dikkebus werd uitgebouwd voor de belangrijke watervoorziening van de stad. Zonder proper water is er geen leven. Als teken van leven werd op de markt een mooie en dure fontein gebouwd. Vauban is nog tot veel meer in staat. Aan de hand van ingewikkelde tabellen maakt hij berekeningen over een rechtvaardige belastingdruk en veel andere zaken, zoals de productie van varkensmest en het aantal Canadezen dat er in dat land zouden wonen in het jaar 2000...

Scène 12: Weg van Frankrijk - Bus naar Ieper

Hoe zat die politieke situatie nu in elkaar? Door de vrede van Nijmegen werden onze gebieden toegevoegd aan het koninkrijk Frankrijk. Gedurende bijna 40 jaar zouden we Fransen zijn. Op het einde van zijn leven had Lodewijk geen geld meer om grote militaire operaties te voeren. Na de Spaanse successieoorlog, waarbij de Franse Bourbons op de troon van Spanje komen, wordt de vrede van Utrecht gesloten. Eindelijk. Kardinaal Melchior de Polignac komt in 1713 zelf naar Utrecht om de vrede te sluiten met lord Bolingbrooke. Minachtend zegt hij tegen de Nederlanders: "Je viens signer la paix: chez vous, pour vous et sans vous." De Nederlanders kennen voortaan hun plaats in Europa.

Scène 13: Naar Oostenrijk - Hoge Wal en schiereiland van het Nazareth

Oostenrijkse soldaten en Vlaamse meiden wijzen de weg naar de feesttent, waar het verdrag van Utrecht plechtig wordt gevierd. Maar de leperlingen zijn meer géinteresseerd in hun vestingen, die nu helemaal af zijn. Maarschalk Vauban is ondertussen overleden, maar zijn vestingen nodigen uit tot feesten. Dat zullen ze eeuwen later nog altijd doen. Zum wohl! Voor een tijdje toch, want in 1792 is het weer van dat.

Chris Bevernaege van De Waterpoort zorgde voor de lekkere barbecue.

Proficiat aan de organisatoren, de acteurs en alle medewekers voor deze boeiende 10e editie. We kijken reeds uit naar editie nr. 11.

Voor wie nog wil terugblikken naar een aantal vorige edities: 2003, 2001.

Ook jouw informatie is hier welkom, zolang het maar betrekking heeft op (een aspect van) de Westhoek.

Enkele voorbeelden:

  • Jullie organiseren of bezoeken een rommelmarkt, een tentoonstelling, ...
  • Jullie voeren een protestactie voor meer fietspaden in uw gemeente
  • Jullie bedrijf hield een opendeurdag
  • Jullie vereniging organiseert een groot evenement
  • Je grootmoeder wordt 100 jaar
  • Je huwt
  • Je ouders vieren hun huwelijksjubileum
  • Julle krijgen een kindje of een tweeling
  • ...

Foto's en een korte begeleidende tekst kun je steeds doorsturen naar info@westhoek.be

Technische vereisten:

  • foto's: apart doorsturen in gif- of jpg-formaat (max. 400 pixels breed)
  • tekst : in je mailbericht of een Word-document

Foto's en teksten die niet voldoen aan deze voorwaarden zullen systematisch geweigerd worden.